Melk
-Interwiev met Colin Campell
Wij
zijn opgegroeid met het idee dat we melk moeten drinken om gezond te
blijven, wat denkt u hiervan?
Wij moeten onze gedachten hierover ietwat bijstellen. Ik ben
natuurlijk ook opgegroeid met dit idee, vooral omdat ik van een
melkveehouderij kom waar de koeien gemolken werden. Wij hebben altijd
gedacht dat zuivel, zuivelproducten of koeienmelk, de beste
natuurlijke voeding gaf. Lange tijd zijn wij zo voorgelicht. En op dit
moment, nu dat ik al zo lang een wetenschapper ben, vinden we uit dat
er hierbij toch vele vraagtekens gezet kunnen worden.
Ik geloof nu niet meer dat het zo goed is als wat wij ooit dachten. Ik
ben in ieder geval opgehouden melk te drinken.
Op welk moment bent u van opinie veranderd?
Mij opinie is door de jaren heen geleidelijk bijgesteld. Ik heb in de
Filippijnen gewerkt aan een wereldwijd programma dat tot doel had om
ondervoede kinderen te voeden en ons werk bestond eruit ervoor te
zorgen dat deze ondervoede kinderen meer proteïne binnen zouden
krijgen, net zoals bij ons in het westen. Terwijl ik daar was, kwam ik
tot de ontdekking dat een kleine groep van kinderen genoeg proteïne
binnen kreeg en dat zij net zoals wij aten, maar dat waren nu juist
degenen die de meeste kans liepen op het krijgen van een specifieke
vorm van kanker. Dit werd de start van mijn lange research carrière
waarin ik heb geprobeerd te begrijpen wat de relatie is tussen het
consumeren van dierlijke proteïne diëten (zoals wat men binnen krijgt
via melk) en het ontstaan van kanker. Gedurende vele jaren van
onderzoek bleek dat, vooral omdat wij specifiek in China een zeer
uitgebreid onderzoek hebben gedaan en ook uit ons laboratoriumwerk, er
van diverse kanten veel bewijsmateriaal is dat het idee ondersteunt
dat zuivelproducten niet zo goed zijn als we ooit dachten.
Hoe komt het dat de meeste mensen niet weten dat melk niet goed is?
In Amerika zijn we in ieder geval sinds kleins af aan opgegroeid met
het idee dat je van koeienmelk sterke botten en tanden krijgt. Dat
hebben we eindeloos kunnen horen en de meeste informatie hierover werd
via het schoolsysteem gecommuniceerd én let wel, veel van deze
voedingsinformatie, misschien zelfs 80 of 90 procent kwam van de
Zuivelindustrie zelf. Natuurlijk hebben zij zorgvuldig uitgelegd dat
zuivelproducten ons belangrijkste voedsel was en dus zijn wij zo
opgegroeid. Dat duurt al nu 3 tot 4 generaties en daarom is iedereen
geneigd te denken dat melkproducten zo vreselijk gezond zijn.
Denkt u dat wij verkeerd zijn voorgelicht?
Ja, misschien in het begin. Ik wil er niet te hard over zijn want ik
geloof dat veel mensen die hier in de beginfase bij betrokken waren
inderdaad het verhaal zeker geloofden en dachten dat het goed voedsel
was. Ik groeide zelf op een melkveehouderij op en voor mijn
artsenscriptie onderzocht ik hoe we efficiënter koeien konden fokken
zodat we meer melk konden drinken en meer dieren konden eten. Ik
geloofde er zeker in en iedereen om me heen, geloofde dit. Dit is dan
ook de reden dat ik niet te kritisch wil zijn op degenen die betrokken
waren bij het communiceren van de toenmalige gedachte. Maar in de
laatste 30 tot 40 jaar is er veel informatie naar voren gekomen
waardoor er ernstige vraagtekens gezet kunnen worden. Veel van deze
informatie wordt niet gecommuniceerd en dat is een probleem.
Is men huiverig om dit geluid te laten horen?
Jazeker men is er huiverig voor om dit naar buiten te brengen en
wanneer dit soort informatie in een wetenschappelijk blad verschijnt,
wordt het meestal niet doorgegeven aan landelijke bladen of
voedingswijzers. Het wordt gewoonweg niet gecommuniceerd omdat de
melkindustrie zo machtig is geworden. Het expliciet uitspreken van
deze vragen kan zelfs gevaarlijk zijn voor iemands carrière, kan de
mogelijkheid tot het doen van onderzoek of het publiceren van
onderzoeksresultaten beperken en iemands reputatie kan besmet worden.
7 op de 10 mensen in de wereld zijn lactose intolerant nietwaar?
Nou dat sterkt mij in mijn mening dat het niet de bedoeling is dat we
in de meeste situaties melk drinken. Mensen die niet gewend zijn om
koeienmelk te consumeren neigen naar lactose intolerantie. Het is
echter niet zo dat lactose intolerantie een fatale ziekte is, zeker
niet, maar het is een oncomfortabel symptoom. Het is een indicatie dat
er iets niet helemaal goed is maar mensen die bijvoorbeeld gewend zijn
om veel melk te consumeren raken er meer aan gewend. Het lichaam kan
dan de lactose afbreken, ons lichaam kan zich meestal aanpassen. Maar
als we dan een tijdje geen zuivelproducten meer hebben gebruikt, wordt
ons lichaam weer opnieuw intolerant. In de VS zijn vooral kleurlingen,
mensen van Zuid-Amerikaanse en Afrikaanse komaf, lactose intolerant.
Zij zijn niet zo gewend melk te drinken als blanken. In principe zegt
dit ons dat er iets mis is met melk. Het is een symptoom, een
waarschuwing.
Maar er is toch ook heel veel ander voedsel dat we eten dat niet
natuurlijk is…?
Wat ik hierop moet antwoorden is dat we allemaal gevangenen zijn van
onze eigen smaak. Uit wetenschappelijke informatie blijkt dit ook. Dit
betekent dat we het voedsel lekker vinden dat we gewend zijn te eten.
Aan dit voedsel geven we dan ook de voorkeur. Dus, als we van dieet
veranderen vinden we dat in het begin niet echt lekker. Maar we weten
wel, dat wanneer we bijvoorbeeld overstappen op een minder vet dieet
met veel minder zout we na 3 of 4 maanden aan deze nieuwe smaak gewend
zijn. Het is zelfs zo, dat we achteraf niet meer begrijpen waarom we
vroeger dat andere eten lekker vonden. Dat een erg interessant feit
wat veel mensen niet kennen. Veel mensen zijn bijvoorbeeld gewend melk
(hoog vet gehalte, vooral proteïne) te drinken. Ik vond het zelf lange
tijd lekker. Als men een tijdje, misschien een aantal maanden, geen
melk drinkt en vervolgens weer melk probeert te drinken, vindt men het
niet lekker. Ik kan nu absoluut geen glas melk meer drinken terwijl ik
veel melk dronk toen ik jong was. Ik haat nu de smaak van melk waaruit
blijkt dat wij ons aan een nieuwe smaak kunnen aanpassen. Helaas
zitten we in Europa en de Verenigde Staten op het verkeerde spoor. Wij
zijn gewend aan het nuttigen van voedsel dat veel proteïnen en vet
bevat maar weinig vezels, dus niet veel plantaardig voedsel.
Mensen zijn er niet voor gemaakt om melk te drinken. Koeienmelk is
bedoeld voor de ontwikkeling van een kalf. Wat doet dit met het
menselijk lichaam?
Er gebeuren in feite veel dingen. Ik heb het altijd vreemd gevonden
dat van alle diersoorten op onze planeet er maar één soort bestaat dat
besloten heeft melk te drinken na de zoogperiode. Natuurlijk is
menselijke moedermelk perfect voedsel, maar wij zijn als soort geneigd
na de borstvoeding nog steeds melk te drinken en, om het nog erger te
maken, we drinken melk die van een andere diersoort komt, heel vreemd.
Als je er goed over nadenkt is hier iets heel onnatuurlijks aan.
Het komt ook nog van een diersoort dat zoveel groter is…Is dat de
reden dat wij zo lang worden?
Wanneer jonge mensen een dieet consumeren met een hoog gehalte aan
zuivelproducten, vlees en andere dierlijke producten (melkproducten,
vlees en eieren vallen binnen dezelfde categorie) in verhouding tot de
hoeveelheid plantaardige producten die worden geconsumeerd, wordt de
groei gestimuleerd. We groeien als kinderen sneller en sneller.
Groeien, hebben we altijd gedacht, is toch erg goed. Dat is niet zo.
Ik zal u één voorbeeld geven wat betreft vrouwen. Wanneer een vrouw zo
snel als mogelijk groeit, wordt zij vroeg volwassen en bereikt zij
eerder de vruchtbare leeftijd. We hebben dat in China gezien. We
hebben hier aangetoond dat op het Chinese platteland de vruchtbare
leeftijd bereikt wordt bij 17 jaar. Hiertegenover staat het westen
waar de leeftijd ligt op 11 of 12 jaar. Ten tweede, op het platteland
van China bereikt de vrouw het einde van haar vruchtbare periode, de
overgang, 3 of 4 jaar eerder. Dus komt bij vrouwen op het platteland
in China bijvoorbeeld borstkanker veel minder voor, de
vruchtbaarheidsperiode is korter en het percentage oestrogeen in het
bloed is slechts 50 tot 60 procent van wat het bij westerse vrouwen
is.
Je vraagt je dus af waarom vrouwen in het westen eerder beginnen? Dat
is omdat we ze heel veel melk en dierlijke producten geven. Hiermee
stimuleren we in werkelijkheid de groei. Dus belanden zij eerder in
die periode van hun leven, de hoeveelheid oestrogeen is hoger en dit
vertaalt zich weer naar een hoger risico op het krijgen van kanker.
Ik denk dat hetzelfde geldt voor het risico op prostaatkanker bij
mannen. Jongens worden snel lichamelijk volwassen en lopen
vergelijkbare risico’s op latere leeftijd. We hebben dus veel
aanwijzingen en nu hebben we nog meer rechtstreeks bewijs dat
borstkanker, prostaatkanker en een aantal andere soorten kanker
hiermee te maken hebben mits we er op de juiste manier naar kijken.
Nadat de moeder stopt met het geven van borstvoeding, blijven
moeders hun baby’s melk geven, is dat goed?
Neen, terwijl vrouwen aangespoord dienen te worden hun baby
borstvoeding te geven -dit is de beste voeding gedurende deze tijd-
dienen kinderen na deze periode (ongeveer 1 jaar tot 1,5 jaar? Ik weet
het niet precies want ik ben geen arts) geleidelijk aan andere voeding
te krijgen.
Wij zijn opgevoed met het idee dat onze botten aangesterkt dienen
te worden, wat vindt u hiervan?
Alhoewel de inname van een hoger calcium niveau, zoals we
binnenkrijgen via zuivelproducten vaak geassocieerd wordt met een
hogere botdichtheid en een hogere botdichtheid wordt weer geassocieerd
met een verlaagd risico op osteoporose, klopt dat niet. Maar daarom
zijn we wel gaan geloven dat het meten van de botdichtheid een
belangrijke indicatie is of we aanleg hebben voor osteoporose.
Momenteel is deze meting bijna een routine geworden, vooral bij
vrouwen in de overgang. En, een hogere botdichtheid geeft in vele
gevallen inderdaad een goede prognose aan. Maar dit is niet het
volledige verhaal. Er steekt nog meer achter dit verhaal. Als we het
hebben over dat zuivel sterkere botten creëert, hebben we het over een
grotere botdichtheid, meer calcium. Maar het is ook zo dat de zuivel
die geconsumeerd wordt veel proteïnen bevat. En de proteïnen zorgen er
aan de andere kant weer voor dat calcium wordt afgebroken dus wat je
aan de ene kant wint, verlies je weer aan de andere kant. Dus is
volgens mij de botdichtheid niet de enige en zelfs niet de
belangrijkste indicatie voor osteoporose. Hier ligt veel en veel te
veel de nadruk op.
Dierlijke proteïnen veroorzaken een stofwisselingsconditie asidose
genaamd waardoor zuren in ons lichaam en in onze weefsels worden
aangemaakt. Alle proteïnen hebben de neiging steeds een kleine
hoeveelheid nieuwe zuren in onze weefsels aan te maken. Ons lichaam
houdt hier niet van en probeert die zuren te neutraliseren en de beste
manier om dat te doen is door het calcium uit de botten te verwijderen
en te neutraliseren. Dan wordt het calcium grotendeels afgevoerd via
de urine en dat is een van de manieren waarop calcium uit de botten
onttrokken wordt wanneer we dierlijk voedsel, inclusief natuurlijke
zuivel, consumeren.
Dus kort gezegd, wanneer iemand veel melk drinkt, zitten hier veel
proteïnen in die het calcium in de botten zal doen afnemen?
Inderdaad, maar tegelijkertijd gebeuren er ook veel andere dingen in
ons lichaam wanneer we melk drinken. Ons lichaam heeft bij vrouwen de
neiging het oestrogeenniveau te verhogen, misschien bij mannen de
mannelijke hormonen. Deze verhoogde hormoonniveaus zijn niet goed voor
ons en kunnen, zoals ik al zei, borstkanker en mogelijk prostaatkanker
veroorzaken. Ook verhoogt dit het risico op osteoporose doordat die
hoge niveaus waaraan we gewend zijn plotseling bij de overgang naar
beneden gaan. Ons lichaam is niet gewend aan dergelijke veranderingen.
Is in andere landen het risico op botfracturen lager?
Wij weten uit vele onderzoeken dat bijvoorbeeld de hogere inname van
dierlijke proteïnen de kans op botfracturen vergroot. Wij weten ook
dat hoe hoger de inname van calcium hoe hoger het risico op
botfracturen. En, in vele landen krijgen wij onze extra calcium en
dierlijke proteïnen via de natuurlijke weg binnen door de consumptie
van zuivelproducten. Dus hoe hoger de consumptie van zuivelproducten
in de verschillende landen, hoe hoger het risico op osteoporose en
botbreuken. Hier hebben we veel gegevens over die, volgens mij, bijna
niet betwist worden. Alle andere informatie waarover de wetenschap nu
en dan graag spreekt is vaak met een beperkte visie, zonder rekening
te houden met het grotere geheel. Maar er zijn nog steeds mensen die
verkondigen dat men door zuivel sterke botten krijgt of osteoporose
vermindert. Er is hier eenvoudigweg geen bewijs voor, alleen als je er
met een zeer beperkte visie naar kijkt en dat is niet dé goede manier
om de gegevens te interpreteren. Wanneer je het in een groter verband
bekijkt dan is het zo dat, hoe hoger de inname van zuivel hoe groter
de kans op osteoporose.
Kunt u vergelijkingen maken met andere landen?
Ja, wanneer ik het heb over ‘hoe hoger het niveau’ dan heb ik het over
de vergelijking tussen verschillende landen. Dat gaat van landen waar
geen zuivel geconsumeerd wordt tot landen waar veel zuivel
geconsumeerd wordt. In die landen waar de minste zuivel wordt
geconsumeerd, komen de minste botfracturen voor.
Dus is osteoporose een westerse ziekte?
Ja inderdaad. Ik moet hierbij wel benadrukken dat er ook andere
factoren een rol spelen bij osteoporose zoals bijvoorbeeld een hoge
inname van zout, mogelijk ook te weinig blootstelling aan zon en het
wordt zeker beïnvloed door fysieke inspanning en fysieke
belastingsoefeningen zoals we dat tegenwoordig noemen. Osteoporose kan
niet geheel opgehangen worden aan zuivelproducten, maar het effect van
zuivel op osteoporose is dat dit het risico altijd verhoogt.
U heeft een onderzoek in China gedaan, hier in het westen is de
kans op hart- en vaatziekten ziekten17 keer hoger, kunt u daarover
verder iets vertellen?
Wij weten van hartziekten dat de relatie tot voeding redelijk
vergelijkbaar is met de relatie tussen voeding en kanker. Men kan
zeggen dat hart- en vaatziekten eigenlijk een westerse ziekte is. Als
we kijken naar landen die weinig dierlijk voedsel consumeren of veel
minder dan hier, komen hart- en vaatziekten ook minder voor. Ook
hebben ze veel lagere cholesterolwaarden, waarden die een goede
indicatie geven van het risico op hart- en vaatziekten. Dat is niet
helemaal correct, maar wel een goede aanname. Bijvoorbeeld in China
waren de gemiddelde cholesterolwaarden veel lager dan in het westen,
zelfs verbazingwekkend laag. En ze bleken hoger te zijn in die regio’s
waar meer dierlijk voedsel geconsumeerd wordt. En wanneer
cholesterolwaarden hoger worden, steken hart- en vaatziekten de kop
op. Ik bedoel dat hart- en vaatziekten bijna niet voorkomen in
bepaalde delen van China, zoals u al zegt gemiddeld soms 17 keer
minder, maar in sommige gebieden zelfs helemaal niet. En we weten ook
van Westerse onderzoeken dat wanneer de cholesterolwaarde onder de 150
milligram per deciliter (mmol/l3.87) komt dat hart- en vaatziekten
zelden voorkomen en één manier om die waarden naar beneden te brengen
is door het eten van plantaardige voeding.
In Afrika worden weinig zuivelproducten gegeten maar men rookt veel.
Hoe zit dat?
Roken vergroot het risico op hart- en vaatziekten. Cijfers laten zien
dat er meer mensen sterven als gevolg van hart- en vaatziekten als
gevolg van roken dan van longkanker. Dit is ook onderzocht. Wanneer je
rokers die verschillende hoeveelheden groenten eten vergelijkt, zijn
de rokers die de minste kans lopen op het krijgen van longkanker de
rokers die de meeste groenten eten. Het is heel interessant: het
effect van een dieet. Het effect van onze voeding is namelijk erg
krachtig en kan in vele gevallen de gelopen risico’s, zelfs van zoiets
slechts als sigaretten, verminderen.
Wordt het risico op hart- en vaatziekten verlaagd door het drinken
van melk met een laag vetgehalte?
Dat is een goede vraag. Afgeroomde, magere melk bevat natuurlijk geen
of heel weinig vet. Het bevat veel proteïnen en zelfs een hogere
concentratie proteïnen als percentage calorieën. We hebben altijd
gedacht dat magere melk goed was omdat we dan geen vet consumeren.
Maar in werkelijkheid bevat magere melk nog steeds dezelfde proteïnen
en, concluderend uit de informatie die ik ken, zijn het eerder de
dierlijke proteïnen die de cholesterolwaarden bepalen dan het vet. Dus
winnen we niets met het overstappen van het gebruik van volle melk
naar het gebruik van magere melk.
Het zijn de proteïnen in de melk die naar alle waarschijnlijkheid
gerelateerd kunnen worden aan de groei van het aantal gevallen van
kanker. In ons laboratorium, dat gefinancierd wordt door de ‘National
Institute of Health’, hebben we in de afgelopen 27 jaar ontdekt dat
caseïne, de primaire proteïne in koeienmelk, bij proefdieren het
risico op bepaalde soorten kanker dramatisch verhoogt. Het stimuleert
de groei van kanker. En uit alles dat ik weet moet ik zeggen dat
caseïne, tenminste in onze proeven, de meest relevante en meest
prominente factor was bij het oplopen van het aantal gevallen van
kanker. Ook bij mensen hebben wij nu bewijzen gevonden dat dit
waarschijnlijk klopt. Maar het punt dat ik wil maken, en dat is erg
belangrijk, dat, alhoewel we specifiek met caseïne werken en we deze
effecten waarnemen (en dit geldt niet voor proteïnen uit planten) we
ook denken dat het een universeel effect is van dierlijke proteïnen in
het algemeen. Dus, dierlijke proteïnen zijn carcinogeen en bevorderen
kanker en doen dit op vele manieren. Één manier waarop dit gebeurt is
door de productie van bepaalde groeihormonen te stimuleren, een ervan
heet IGF1 (Insulin like growth factor 1) de insulineachtige
groeifactor 1. Dit hebben we in onze proeven ook kunnen meten. Dus
caseïne veroorzaakt de toename van deze groeihormonen en dat
stimuleert de groei van kanker.
Een beetje erg simpel gesteld: maar het hormoon gaat naar de cel en
creëert binnen de cel een soort nieuwe set van factoren om de groei te
stimuleren. En dat gebeurt op een nogal complexe wijze maar het
belangrijke, zelfs het meest belangrijke, hiervan is dat het gebeurt,
dus de IGF1 stimuleert celdeling oftewel de vermenigvuldiging van de
cel.
Welk soort kanker kan hier het gevolg van zijn?
Het is zo dat deze bewijzen uit onderzoek bij mensen nu pas geleverd
worden, dus dat hogere waarden IGF samenhangen met bijvoorbeeld
prostaatkanker en, bij sommige onderzoeken, met borstkanker. En,
aangezien alle kankersoorten verband houden met een versnelde
celdeling oftewel celgroei, hebben alle kankersoorten deze eigenschap.
Concluderend, het groeihormoon die de celgroei stimuleert zal
hetzelfde effect hebben op verschillende kankersoorten. Het feit dat
we nog geen empirische gegevens hebben voor al deze kankersoorten
betekent niet dat het niet bestaat. Alleen al op basis van de
fundamentele biologie denk ik te kunnen stellen dat wij dit
uiteindelijk in verschillende mate zullen kunnen concluderen voor
iedere soort kanker.
In landen waar melk gedronken wordt komt kanker meer voor. Kunt u
dat met cijfers aantonen?
Ja, bijvoorbeeld bij borstkanker. Natuurlijk komt borstkanker in
verschillende landen in verschillende mate voor. Er zijn landen waar
borstkanker bijna niet voorkomt zoals op het platteland van China en
in andere landen komt het weer veel voor zoals, zoals u weet, in
Europa. Zoals ook in Nederland, dat, geloof ik, vlak boven aan de
lijst staat. We zien dus grote verschillen tussen het ene en het
andere land en deze verschillen kunnen verklaard worden door de
consumptie van dierlijke producten, waarvan de belangrijkste in veel
landen zuivelproducten zijn. Overigens is er in principe geen
substantieel verschil tussen zuivel en andere dierlijke producten.
Zuivel is misschien in sommige situaties zelfs belangrijker. Maar we
hebben echt goede onderzoeksgegevens die aantonen dat naarmate de
inname van dierlijk voedsel of andere indicatoren van dierlijke
voeding en dus ook de consumptie van zuivel hoger is, hoe meer kanker
voorkomt. Hier hebben we heel veel informatie over.
Critici zeggen dat melk goed is voor colorectale kanker?
Hier zijn enkele bewijzen voor wanneer je er op een heel eenzijdige
manier naar kijkt. Hiermee bedoel ik dat men heeft gekeken naar de
inname van calcium, misschien van zuivel, en het vermogen hiervan om
in een vroeg stadium van colorectale kanker symptomen te voorkomen. We
hebben hier enige informatie over waar bij mensen die meer calcium
innemen, deze poliepen gereduceerd worden. Dat is natuurlijk goed
Maar gaat dit over calcium uit groenten of..?
Bij de experimentele onderzoeken worden voornamelijk
calciumvoedingssupplementen gebruikt. In deze situatie lijkt het erop
dat hierdoor de poliepen wordt gereduceerd. En, dat klinkt goed. Het
was daarom een redelijke aanname om te veronderstellen dat voeding met
een hoger calciumgehalte in verband gebracht zou kunnen worden met het
minder voorkomen van colorectale kanker. En, ik geloof ook dat er een
aantal studies is geweest waarin gesuggereerd wordt dat verhoogde
inname van zuivelproducten in verband kan worden gebracht met het
minder voorkomen van colorectale kanker. Maar wanneer we naar het
grotere geheel kijken over vele bevolkingsgroepen, van groepen die
geen zuivelproducten eten tot groepen die veel zuivel consumeren is de
conclusie hoe hoger de consumptie van zuivel hoe hoger de colorectale
kanker statistiek. Dus wat voor informatie we ook hebben ontleend uit
deze beperkte onderzoeken wat betreft in de eerste plaats calcium of
zelfs koeienmelk, dit waren zeer beperkte studies en het is evident
dat deze onjuist zijn want binnen het groter geheel is de uitkomst
heel anders.
Dus, wat is uw advies ten aanzien van het drinken of eten van
zuivel?
Ik zou zeggen consumeer geen zuivelproducten. Ik weet dat het hard
klinkt en het is hard voor mijn vrienden die nog in de zuivelindustrie
werken en daar ben ik mij bewust van, maar ik voel toch meer mee met
de mensen die getroffen worden. Er zijn twee groepen, aan de ene kant
zitten de zuivelproducenten, hele fijne mensen. Ik kom uit die
omgeving. Maar de andere kant staat een veel grotere groep van mensen
die door de consumptie van deze producten negatief beïnvloed zijn.
Alhoewel het niet zo leuk is voor de producenten om dit verhaal te
horen, is het zo dat het toch over een veel grotere groep gaat
inclusief zijzelf en natuurlijk hun gezondheid. Ik neem geen
beslissingen gebaseerd op voorkeuren voor de een of de ander, ik neem
beslissingen gebaseerd op wat ik zie en op bewijzen. Dit gezegd
hebbende moeten we erover nadenken welk gevolgen dit heeft voor de
zuivelindustrie maar op de mensen die de gevolgen van het gebruik van
zuivelproducten ondervinden kan het een heel positief effect hebben.
Drinkt u melk?
Nee, dat heb ik lang niet gedaan.
Drinkt u yoghurt?
Nee……….